ጸሀይቱ በራኪ - ፈናኒት

ጸሀይቱ በራኪ

እተ ዲባ ላጅአት ነብረት ሆላንደ እት ዮም 24 ማዮ 2018 ለትወፌት ዓደት ቀብራ እት ዮም 31 ማዮ2018 ሰብ ሰልጠት ሕኩመት ወጀብሃት ሜርሐት ደያናት፡ ዐደ፡ ለፈትየ ሸዐበ ወፈናኔን እተ ሐድረወ እት መቅበረት ቅድስቲ ማርያም ኣስመረ ተመ። ፈናኒት ጸሃይቱ በራኪ እት ሰብተምበር1939 እት አቅሊም ግብለት ምዴርየት ማይ ዓይኒ ኳዓቲት ምን አቡሀ በራኪ ሓጉስ ወእመ የሁዋለሽት ዘርኡ ኣሕመዲን ትወለደት።

ወልዳየ ጅነት እት እንተ ለሞተ ጸሃይቱ፡ ምስል ወልዳይተ እስመረ እንዴ ሰክነት ዕምር ንእሸ እት ኣባሻውል ሓለፈቱ። ወለት 4 ሰነት ዲብ እንተ ምስል ሓልተ ፓርሱዳን ምንመ ጌሰት፡ ኣስመረ እንዴ ኣቅበለት እት ስኮለ ሴተ ምህሮ አንበተት። ምን ምህሮ እት ፈን ትመይል ሰበት ዐለት፡ ምን እብ ትዳእየት ኢሐልፈት። ዲብ ለትፈናተ መናሰባት ፈራሕ እብ ማሴ ናይ አግመሎት ቅድረት ለዐለት እለ እመ ዲብ ትጸብጥ ለዐቤት ጸሃይቱ፡ እግለ ምህነት እመ እብ ብዕድ ኣግቡይ ጸብጠቱ። ንኢሽ እት ሀሌት ሀዬ ክራር ክም አወላይት መስንየተ ሐሬተ። ህተ ወሐልተ እት ካልኣይ ክፍለት ኣርብዒናት ምን ፓርሱዳን ለኣምጸእያሀ ክራር ምን ምክራየ እብ እዴ ኖሰ እንዴ ረፍዐተ እንዴ ትትሐበዕ እግል ትጀራርበ አንበተት።

መስነዮተ ምስል ክራር ዓይለተ ኢፈቴተ እለ። እበ ፈሀም ናይለ ወክድ ለሀይ “ሓሜን ኣርሆ--- ወእሉ መስል እግል ትግብኢ ይእንሰመሕኒ” ለትብል መቃወመት ትርድት ምንመ ኣርአወ፡ እት በሐር ፍኑን እግል ትትመስ ለሓደደት ጸሃይቱ ላኪን ምክሮም ሰሜዕ አቤት። እስክ እብ ባሩደት ለገብኣ ኣትፋረት ዓይላተ እንዴ ተሐዴት ህዬ ሻማት ክራር ዜደ ዲበ። እት ዕምር ንእሽነተ ክራር እግል ትምለክ ለኣሰብዴት ጸሃይቱ ደረጀተ እንዴ ወቀለት፡ ናይለ ክም መሰል እግል ልግብኦ እግለ ለቀድሮ ክም ከረ ኣተውብርሃን ሰጊድ፡ ጸሃይቱ ገርጊሽ--- ለመስሎ ረባቤን ወፈናኔን ዓቤቱ። እት አወል 50ታት ረሐ ክም በዐል መቅደረት ክራር እግል ትርአየ ወእግል ትተልሄ ለኣሰብዴት።

ፈናኒት ጸሃይቱ በራኪ እት ክፍለት ሓምሰታት ወለት 16 ሰነት እተ ለዐለት እቱ ወክድ ረስምየት በዐል ክራር እንዴ ገብኣት እት ቤት ወይዘሮ ውበ እንድርያስ ለትትበሃል እት ኣባሻውል ለዐለት በዐል ስወ እግል ትሽቄ አንበተት። እብ ክራረ ወክርንተ ህዬ አልባብ ናይለ ወክድ ለሀይ ኤርትርይን ሳለበት። እትለ ኣካን እለ እስክ 13 ሰዐት እብ ክራረ ወእብ ሶተ ዘባይን ተትፋግዕ 10 ሰነት ሸቄት። ሐይለተ እት ሸራይጥ እት ልሰጀል እት ገሃዊ፡ ኣተቡሳት ወብዕድ ናይ መትፋግዒ ኣካናት ልትነሸር ምን ዐለ፡ እት ብሩር ወምድን ኤረትርየ አጊድ ተአመረት።

ስም ጸሃይቱ ሰኒ ለትወቀለት እት 1966 እት ጅዋ ኣስመረ ናይ ኖሰ ኣካን ስወ ክም ከስተትቱ። ትሩድ ናይ መትከባት ወሰንቀዮት መቅደረት ለዐለ እለ ጸሃይቱ እት መኣሰሰተ ዘባይነ እብ ፍኑን ወጠኒ ምን ጸቤሕ እስክ መሴ ተትፋግዖም ዐለት። እብሊ ህዬ ቤተ እብ ስልቀ ወሕላይ እግል ልትረይሖ ምን ቅሩብ ወረዪም ለመጽኦ ዘባይን ሙልእት ትልዕል ዐለት። ምን 1967-1969 ጸሃይቱ ምን ኣስመረ እስክ ዔላበርዕድ ወከረን እንዴ ትደሬት ቤት ስልቀ ፈትሐት። እት ዔለበርዕድ ለሰክነተን ሰነት ወሰር ምስል ጀብሀት ተሕሪር እንዴ ትነዘመት እብ ስቱር እት ቀድየት ወጠን ሸቄ ክም ዐለት እት ታሪክ ሓያተ ስጁል ህለ።

ጸሃይቱ በራኪ 1970 ኣስመረ እንዴ አቅበለት ዝቤ ስልቀ ወመትፋግዒ እብ ዝያደት ዋሰለቱ። ምስለ ዶል ለሀይ ለዐለ ሽዑር ህዬ ወጠንየት ለሰጅዕ ወንዳል ለልሓርክ ሕላይ እብ ሰጃዐት ሐሌት። ምነ ወክድ ለሀይ ወሐር ለበዝሐ ሐልየት ጸሃይቱ ወጠንይን እትገብኦ መጽአ። እተ ወክድ ለሀይ ቤት ጸሃይቱ መተኣካከቢ ወጠንይን ስያስይን ገብአት። እብ ሽቅል መዲነት ለልኣቱ ሙናድሊን እት ናይ መትፋግዒ ቤተ ለኣቱ ወንዳል ለፈግሮ ሸባብመ እበ ሕላይ ልትሰሐሎ ዐለው።

ዕላቀት ጸሃይቱ ምስል እብ እጃዘት ምን ኣዲስ ኣበበ ለመጽኡ ወእት ኣስመረ ለነብሮ ደረሰ ጃምዐት ትርድት ዐለት። ለምር እስትዕማር እግል ሸዐብ ኤረትርየ እግል ለአፍህሞ አግደ እብ ተማሲል ሸርሑ ለዐለው ደረሰ ጀመዐት፡ ቤተ አግደ መትኣከከቢቶም እንዴ ወደወ ሸቁ ዐለው። ተማሲሎም እብ ሐልየት እግል ተኣግምል እሎም ህዬ እት ሲነማት ለዐዙመ ዐለው።
70ታት ፈናኒት ጸሀይቱ እት ለትወቀለት ደረጀት ለዐርገት እታተ። እት ሰነት 1970 እት አዲስ አበበ እምር በዐል መቅደረት ክርን ለዐለት መአሰሰት ተሳጂል ፍሊፕስ፡ እብ አንሳት ለልትሐሌ ሐልየት ትግርኛ እግል ትሰጅል ክም ተሐዜ እግለ እቱ ለዐለው ኤረትርዪን ፈናኔን ክም ትሰአለት፡ እግለ እብ መውህበተ ወካድመ ዔማት ፈን እግል ትግበእ ለቀድረት ጸሀይቱ በራኺ ለሐሬት። እብ ሰዳይት በዐል መቅደረት ጊታር ወሔልያይ ተወልዴ ረዳ ህዬ ምን አስመረ አስክ አዲስ እንዴ ትጠለበት ጌሰት። ክምሰል ‘መጀመርያ ፍቕሪ፡ ሓዳረይ ምን ከኣልየለይ፡ ኣባሻውል ዝባን ጨርሒ፡ ስገመይ፡ ኣዋልደይ ኪዳ ዕበዳ፡ ማርያም ወደዓሪ ሰላም ቦላ፡ ወይኣኔ ጓሉ’ ለዐለየ ዲበን 12 ሕላየት ህዬ እት ዘበናይ እስቲድዮ እብ መጆብ ሸሪጥ ጠብዐቱ። ምስል መትነሻር ሐልየተ ህዬ፡ ደማነት ነፍሰ ወዴት ወመፈተይ እብ ግብአተ ቅቡልየተ እት ዘይድ ምን ጌሰት፡ ሐቴ ምነ እሙራም ሔልየት ትግርኛ እግል ትግበእ ቀድረት። ስሜተ ወዜነተ ህዬ ምን አልቁብ አባሻውል እንዴ ፈግረ፡ እት ኩሉ ኤረትርዪን ነቡሩ ለዐለው አምዳር ኤረትርየ ወመዐደይ ሕዱድ ትነሸረ። ጸሀይቱ ለአፍሬቱ ሐልየት ዐደዱ አክልሕድ እግል ልትአመር ምንመ ኢቀድረ፡ እት መአሰሳት ወሳይቅ ወጠን እበ ገብአ በሐስ፡ አስክ 90 ሕላየት እት ዲስኮ ወሸሪጥ ወሲዲ ስጁል እለ ክም ጸንሐ ተአመረ። ምስለ ለኢትሰጀለ ሐልየተ እንዴ ዋሰክከ ህዬ፡ ዶረ እት ረዘቆት ክብት ሐልየት ኤረትርየ ሑድ ይዐለ። ሐልየተ ላኪን እብ ብዝሔሁ ሌጠ ኢልትመዘን። እት አሳስ ዓዳት መጅተመዕ ኤረትርየ እንዴ ትበነ ለትሸቀ እምር ጅንስየት ኤረትርየ ለቡ ወድቁብ ክም ዐለ ለሔሰ እንክሩ እግል ልግበእ ቀድር።
ፈናኒት ጸሀይቱ፡ ፈታይት፡ ሕሽም፡ ድቅብ ወእጅትማዕያይት ክም ዐለት፡ መሻቂተ ወፈተቸ ልሽህዶ እለ። ምነ ሐቴ ዶል ለአቴት እተ ወድነ ፈን እንዴ ኢትፈግር ህዬ፡ አስክ አምዕል እስትሽሃደ እት ምህነተ ምን ሰብተት ህዬ፡ ፈታሀ እግል ምህነተ ለልአርኤ። እብ ሕላየ ወወጠንየተ ለትትአመር ጸሀይቱ በራኺ፡ እብ ዋዴሕ ወምስጢር ብዞሕ እግል ኤረትርየ ወንዳለ ለአመርከዘ ሐልየት አፍሬት። ‘አስመራ ወርቂ ሚለንዬ፡ ዎ ፍረወይኒ፡ ካባኺ ምፍላየ፡ አስካርባይ ጎማ ክዳነይ ካኪ፡ ዓደይ ክዋገኣልኪ፡ ኣንቆልቊለ ክወርድ ናብ ማይ ጃሕጃሕ’ ለመስል ሐልየተ እት ደሚር ብዝሓም ኤረትርዪን እንዴ ሰብቀ፡ እት አውሸዖት ወጠንየት ዶሩ ውቁል ዐለ።
ህተ አስክ ቤት መስንየተ እግል ትጸበሕ እት ገይስ፡ እት ማይ ጀሕጀሕ ትትሐጸብ ዲብ ህሌት፡ ክልኦት ሰኒ ለትአምሮም መናድሊን ፈዳይን እተ ድዋራት መንዴረት ኤረትርየ እንዴ ሰቅለው እት ገይሶ ትቃበለወ። ጸሀይቱ በራኺ እንዴ ትሳለመቶም ሌጠ እግል ትሕለፎም መንፈሰ ኢወዴተ እለ። ሽዑር ፍኑነ ሰበት ቀንጸ እተ እግለ ለሳደፈተ ሓለት፡ እባሀ እግል ትሕሌ እበ ቀረረት። እት ክርን ሸዐብ እንዴ አተንከበት ህዬ፡
“አንቆልቊለ ክወርድ ናብ ማይ ጃሕጃሕ፡
ጠምየ ኔረ ገዛይ ንክምሳሕ፡
አማዕድየ ርእየካ ተሓጒሰ፡
ሰላም ክብለካ ንድሕሪት ተመሊሰ”
ለትብል እት ተርቲብ ናይለ ሕሩይ ሐልየተ ርሽመት ለትጸብጥ እምር ሕላየተ ክም ተምሳል በኔተ። ሕላየት ማይ ጃሕጃሕ እተ መደት ሕፉን ሽዑር ወጠንየት ለዐለ እሉ ኤረትሪ ሕሽመተ ሰመ ዐርገት። ስሜት ወዜነት ጸሀይቱ ህዬ ምን ወክድ እት ወክድ እት ዘይድ ጌሰት። እት ጠወሮት ፈን ኤረትርየ ዶር ውቁል ለበ ጸሀይቱ በራኺ፡ እት ሰነት 1972-73 ምስል ፍርቀት ከዋኽብቲ ኤርትራ’ እት ባጼዕ ወዐሰብ፡ እት መዳይን አቶብየ ምስል ለትፈናተው ፈናኔን ህዬ እት መናሰበት መድሐራት ሲነመት አፍሪቀ፡ እት ሰፋራት ለነዝሙ ወብዕድ መናሰባት ብዞሕ ዕፌ ቀደመት። እተ መደት ለሀ፡ እብ ስሙያም መሻቂተ ‘ጸሃይቱ አሚረት መሰንቆ፡ እት ኩለ ኤረትርየ ባና ተአበርቆ” ትትበሀል ክም ዐለት ህዬ እት ታሪክ ሐያተ ክቱብ ሀለ።

ሐቆ ሐርብ ድዋራት አስመረ 1975፡ ጸሀይቱ በራኺ ሸባብ ኖስኖሶም ሌጠ እንዴ ኢገብእ፡ ምስል ብነ ወዐዋሚድ ሰስዖ ዲቡ ለዐለው እብ ናይ “ፈናዲ” ለልትአመር ትልህየ ፍንቱይ ለቡ ሐልየት አምጸአት። እሊ ትልህየ እሊ እግሉ ለአፍገረቱ ሐልየት፡ ሐጠር ለቡ ወቅሎዕ (እምበል ምስጢር) ምን ዐለ፡ ሐጠረ ወምህዞሀ ለወደሓ ቱ። ገሌ ምን ጽበጥለ ሐልየት፡
“አነ እንተ ዝኸውን ሻምበል ናይ ጸጸራት፡
ናጻ መውጻእክዎም እዞም ኩሎም እሱራት፡
ስሚንቶ ካርሼሊ ከመይ ተሰበሪ
ንኣወዳት ገዲፍኪ ነኣዋልድ ተኣስሪ
ኢሰያስ አፍወርቂ ተከላኻላይ ታንኪ
ንስኻ ትጋደል ኣደኻ ትበኪ”
ወብዕድ እግል ንስሜ እንቀድር።
ምስል ምጽአት ንዛም ደርግ ለሐልየተ ፈቱ ለዐለው ገሌ እብ ፈርሀት ወገሌ እብ ልጁእ ወንዳል ምን ትፈናጠረው፡ ፈናኔን መሻቂተ ሀዬ ገሌ ሜዳን ወገሌ ዐለዮ ክም ጌሰው ጸሀይቱ ኢሰክበት። ዲብ ማርስ 1977 ሀዬ ዲብለ በዲረ ንዝምት እተ ለጸንሐት ጀብሀት ተሕሪር ኤረትርየ ፈግረት።
እበ ምህነተ ዲብ ቅስም ወጠንያይ ሙሲቃት ወተማሲል ትወዘዐት። ዲብለ ዐቤት ፍርቀትለ ተንዚም ሐቴ በነ አንሳይት ሔልያይት ትግርኛ ወዜብጣይት መሰንቆ አንሳይት ዐለት። ምስለ በዲር ተአምሮም ዲቡ ለጸንሐወ ወብዕዳም መልሂተ ለለትፋጌዕ ወለፈዜዕ ሐልየት ቀደመት። ገሌ ምነ እተ መደት ለሀ ለሐሌቱ
ሰራዊት ናይ ደርጊ ዘመቻ
እርይራይ
ጀብሃስ ዓጢቓ’ላ ሰብኡት ኩኑ
ጥራይ
ሰራዊት ናይ ደርጊ ክንህንኩቶ
መንእሰይ ነዓናይ ሜዳ እቶ
. . .
ጸሃይቱ ዲብ ሐፍለት አወላይት ሰነት ተሕሪር መዲነት ተሰነይ ዲብ 5/5/1978 ምስል መልሂተ ዐፌ ዓዳት ዲብ ተአቀርብ ትያረት እንዴ ለክፈት ህተ ረአሰ ረአሰ ትዘበጠ።
ጸሃይቱ ጀብሀት ተሕሪር ኤረትርየ ክም ትፈራተከት ሱዳን እንዴ አቴት ዲቡ ሰቡዕ ሰነት ከልአት ወሐቆሁ እት 1988 ሆላንድ አቴት። ዲቡመ እት ወራታት ወጠኒ ተአወቄ ዐለት። ዲብ ፈረንሰ፡ ዐድ እንግሊዝ ወአሜሪከ እንዴ ጌሰት ዕፌ ትቀድም ወምኑ ለትረክቡ እተይ እግል ዓይላት ሹሀደ ትበርዑ ክም ዐለት ልትአመር። ምነ ትቀድሙ ዐለት ሐልየትአዕጽምቶም ከስኪሶም መስዋእቲ ዝኸፈሉ
ህዝቢ ኤርትራ ሰዓርቲ ጀጋኑ
ዕጨት ሎቢን ወዕጨት ሕነ
አባይነ ጌሰ መዐሰላመ
እለ ርሒመት ዋልዳይት፡
ፋርሰት ምሔርባይት፡ እምር ፈናኒት ክልቀት አዳም ምንገብአት እብ ሞት ምንመ ትፈንቴነ፡ ናይ ፈን ወቀየ ላቱ እት አልባብ ክል መዋጥን እግል ልንበርቱ።